Awgin Neilou Lenglhacha
A Voiceless Prophet
Pathen natongding a mihem khat in
ahinkho apehdoh teng genthei le hahsatna ato khah tahjong leh atoding dol ahi
tia la thei ding leh thohthei ding lungchang po a hungkal song doh ji ahi,
ahinlah hiche thulhuh na aneivang a chu khat in anupdan chet abolding tina
ahipoi. I-society sung-u ivet le Pathen lhacha a pangho
anom nom in anop chabep a abol bang in akilang in hiche Pathen lunghan naichung
uva iki kou lut khah najoh u hikha ding ham ti tijat umtah in kagel in ahi.Tuni
hichan igeijeh uhi Pathen lhacha ho jeh ma-ma ahi ti sumil pou hite. Hiche
article chom cha akoun kahin seinom chu Pathen lhacha hon mopohna aneihou hi
iti ija peh ding uham ti kasei chen nom in ahi.Hiche nading achun mihem in khat
panmun amoh lothei loudan jong het angai in chuleh Pathen natong holeh athem
jil hou jong hetbe kit poimo in kagel in ahi.
1 Mihem thil hettheina in gamgi(limit)aneidan
Hetna ngaichat najeh in hatah in
kipangjong leh tampi akihe theipon hejong aki hejou poi, Heraclitus Greek
philosopher in ana sei khat chu, Luidung
khat a nivei akilut theipoi ana ti, hiche asei-jeh chu chini a khen thei hiding
in kagel e (1). I-hetnau hi limit a um in, limit khel lam a thil umho chu
hetjou ahipoi (2) Leiset a thil umjouse imacha tonsot a umpon aphat tin in
akikhel in, aphat dung juijin athi lou leh amon mang ji tai. Hetding atam in
hinkho achom in hijeh chun lam chom-cheh a hetna ihol soh kei un ahi. Khatchu
science athep vang a politics jong them tei-tei ding tina ahipon, khat politics
athep vang a theology jong ahet tei teiding tina ahipoi, chuleh khat theology
athepvang a vaihop-dan themding jong ahi dehpoi. I hetnau hi limited tah ahi
inei-hetna akoun I hetna kibah pilou demjeng dingjong dihlou tah din kagel in
ahi. Mikhat in kumli-kumgup asim ken lekha khat le ni kasim a ama adihlouna
kahol jengding chu dihjou behseh ding in kagel pon ahi.
Hetna kiti hi mohseh a hung umdoh
imacha a umpon aphat leh society in amamo/apoimo dungjui ja hungpeng doh ji
goulu tah chu ahi. Toh mun hoivang leh income hoivang a khat chu ching jengahi
deh poi, sum lhomcha khat mujong leh alung lutna leh athanop na atoh khah leh
hichu amading a kipana len pen ahi, chuleh hiche panmun ahinmu theina thepna
leh ahetna jal chun ja angai in ahi.
1.1 Theology Hetkhelna
Theology hi education ading a
bahkhat(branch) ahi in, ama hin akhol leh aboipi chu pathen chung-chang leh
anatoh ho ahi. Social Science in society sung a boina ho suhmang nathei ding
akhol a, political science in gamvai pohding dan leh gam semhoinading lampi
akhol a, science in mihem te ngai chat asemdoh got a leiset a thilsoh ho akhol
bang in theology injong Pathen toh mihem ho kikah a boina, chuleh Pathen
mangcha kom a i-boina hou iti suhlhep ding ham ti akhol jing in ahi. Political
science simlou honjong political idea (lunggel) anei un, science simlou honjong
scientific idea anei thei un,
theology simlou honjong theological idea
anei thei un ahi. Ahinlah alei laija umtoh gal akoun alei hinvechun kikheh na
anei tei e ti hi ihet chehding u katah san in ahi.
I society sung uva igelkhel
tahkhat uchu theology simho hi khat vei-vei teng ima helou tabang in khat tou
in ana koi tadeu jing in ahi. Pathen lungset jal in secular hihen theology hijong
leh experienced phachom pi kanei in ahin lah alang-alang a kisim khom
tampiakibang in ahi. Example: Karl Marx, Marx Webber, Emli Durkem etc hohi
Philosophy, political science, Social Science a akisim in Theology ajong aki
sim thou in ahi, chule Science jengjong “technical” tah in kisim hih jong leh
“theoretical” deu in akisim kit thou in ahi. Adeh tah in tulai khang ahin
theological collage ijat ham in science khantou na in tahsan ahintoh khah toh
kilhon in science to kitoh in seminar ahilou leh subject khat in apan sah tei
un ahi.Ipi hilehhetna jouse in atup hi kamu dan in khat ahi hichu “CHAMLHATNA”
(Liberation) ahi. Hichu,vaichatna akoun chamlhatna, Gentheina akounchamlhatna, Nehhol
dingdan, hinkho kipana ding chuleh Pathen hetding dan etc ahi. Akikhehna khat
bou a um in hichu mudan (Perspective) bou ahi. Khat in theologically athil amudan
asei in, adang in ahina cheh in ama ama mudan cheh in asim in ahi. Secular lang
simhon theologian or pastors honjong secular degree beh anei lou leh ahi
theipoi atiu hi tuni chan a ipijeh pen a sei uham kahe them theipoi, aseijeh u
kagin chatdan chi thum inkakhen in ahi 1. Biblical Ethics asei uleh jui-hah
asah jeh va asei uham? 2. Secular thu ahepove ti agin chat jeh uva asei uham?
3. A degree chu apoimoi ati-nau ham? A second point pen achung lang a donbut na
kape tan first point pen ahiding katah san in ahi. Theologian khat in bible toh
kitoh lou thilkhat chu pomding hah asan ahi, chule hichu abol jong hahsa asai,
ahinlah theologian khat hi a hichu abolthei a ahi leh ama leh ajil chu kikal
tina ahi. Example: “nupa kikah a kitah louna”. Athumna hi asei nau ahimong leh
apan nading neukhat a umdeu in ahi, hijong chu apoi mo tah-tah dehpoi. BA
politics sim MA sociology sim Phd Sociology sim khat chun BA a politics a ana sim
chu abon a ahetden ding katah san poi,athil mudan vang neukhat akhantou dungjui
a akhantou pi ding tahsan a um in ahi. Pastor or theologian ho leiset chedan
aphat dung juija ahet angai e itiu le vang adih in ahinlah Secular subject
helou chu lekha helou itiu levang hatah a isei khel diu ahi.Hijeh chun theology
leh theologian ho imudan uhi neukhat khel hun ahitai. Hichu ikhel theilou va
ahi leh hiche lungchang neipum a chu theologian jouse ivetding u ahin, aki chih
sah deu ijat ham in pastor khat chu ima a asimlou tou peh ding ahi. Kadei dan
in asim (stream) pen ivet sang unahetna joh ve leu hen thil hi chehoi joding in
katah san in ahi.
1.2 Theologian leh Theologian Hilouho
Reinhold Niebuhr in “Eihon eima
lunggel a isuhto houhiPathen kouna ahi ti in iha lah ji lheh ui…” anati in ahi.
Pathen kouna ahi tiaigel houjong eima lungel mai-mai(psychological conviction) jeh-jong hi-thei thil ahi tina ahi.
Pathen kouna awgin jahchet kiti jong hi thilpoimo tah ahi, ahi thei lehphate
cha avel vel a photchet poimon kagel e.Mijousen
pathen na atohding chu pathen dei ahi ahinlah aman akou doh a um e ti hetjong
apoimo kit e. Example, Seijui ho, themgao ho etc.Pathen in ipi-lam leh ipi pen
bolding a khat chu akou ham ti akihe pon ahinlah akou hochu phate cha akou
natoh kitoh a akigin u apoimo in ahi.Seijui hojong Pathen kou-ngen ahivin amaho
khang a thepna nei ana lhom jong leu Jesu in ajah masang in ama houhil ahina
noi jah jiltil na kitup tah in ana pe masan ahi, chechu ahitah leh amaho chu
lekha helou(uneducated) hitalou in ahe val-val(well-educated) joh ahiveti
muthei ahi.
Theologian leh theologian hilou
hohi natong khom thei lou tina ahipon ahin lah athepna hon toh kitoh cheh a
Pathen na atoh honding chu poimo tah in kagel in ahi. I-hina dingdol leh itoh
dingdol itoh teng Jesu christa tahsa chu ahung bukim thei in, ahinlah khut man
nading a keng man a, keng man nading a khut man kiti chun thil ahina dingdol
alhut ngaipoi.Tilchu alhun nading dol alhunjou lou leh adihlou khat aum e ti
het angai e.Eina toh bou hi Pathen natoh a gel a mi natoh dem-dem ding ahipoi.
1.3 Thempu ding a Kipehdoh Na
Lunggel ineite houhi apoimo dung
juija khel thei gotding ahi, theologian jouse vang katipon theologian ijat ham
vang pathen kouna donbut-na a theology sim atam in ahi. Ama sim nom lou leh
alunglut na hi hih jong leh Pathen kouna awgin ajah jeh-a,a lou theilou va
boljong a umda poi. Example: Mose jong Pathen in asolna mun a ache nom lou achun
kilepna (excuse) theiding chi thum ana pei 1. Keikoi kahim or koi kahija? (Ex:
3: 11) 2. Iti katah san-sah thei ding ham? (Exd 3:13; 4:1) 3. Mi dangnal
kahipoi (Exd 4: 10). Mose chu ada lheh jeng e hinlah asolpan alhen ahijeh in
achetei angai e.
Kipeh dohna jong hi tampi a sei thei ahi, tekah nading in Mr. X chu
IPS anop jeh in Miss A melhoina chu akijo sah poi hijeh chun Mr. X in aphat
tamjo lekha apen hichun Miss A jong alung hang in Mr. X chu ada lhai. Mr. X in apehdoh
(sacrificed) chini a um in ahi 1. Anumei ngaitah ahi 2. A lekha simsung a
hinkho nom aman dingdol jouse aman lou ahi. Ahinlah Mr. X aki sacrificed nachu
ama nopsah nading ma-ma ahi in, hi jeh chun hichu ama phat chom nading ma-ma
thil sacrifice abol tithei in kagel e. Ahinlah khat thempu ahung hi nading a
apehdoh houhi leiset a aga lotei ding iti levang imacha a umpoi. Hinkho phat
atamjo midang ading (for others) ahi in, chuleh natoh jong eija ding a ima tonna
ding umbeh lou tina ahi. Hiche hohi gelpum a ordained hungchang thei chuleh theology asimna a sum tampi leh tha
tampi asen na tehou hi hetpeh them apoimoi tin kagel e. Mi ading gel a natong
ahijeh un mipi hon aseiset thei naujong tamding ahi hinlah seiset sang in toh
pi ding hi phajo ding in kagel e or nasei set nom mong tah jong leh amaho seiset
naleh “na sitdan thu” naseithei nading in nang itobang tohdoh or boldoh Pathen
ading a nanei em? ti dohna na kinei masat angai e.Phatna or khat kithopi nahi milham
mai- mai a iki koi a ahileh akijou poi, ahin lah Pathen cha ihi najal a bolding
a kilom chu bol tei-tei ding ahi iti teng thilpha akibol thei pan in ahi.
2Awgin NeilouLhacha Natong
Adivashi ho (gamlah a cheng miho)
ijat hamIsland gamkol khat aacheng un ipu ipa te bang un thingphung holeh adang
dang hoangailu lheh jeng un, thingphung khat panna bei a moh phuh lhuh-ding
jong apappothei topding in aki gel un
ahi. Thingphung lentah tah asunoh phah u a-umteng phuh lou hel in a umkim vel
uvin apang ah akigol un lungna-chim set in thuse leh gaosap na anei denji vin
adalha jiuvin ahi.Adalhah jou-uni ijat ham teng thingphung chu athi ji in ago denji
in chule agop mangji tai. Hiche thusim hi ichan a dih hiding ham vang kahe pon
hinlah mihem hinkho toh akibah na atamjo ahi,mihem khat chu gaso da henlang
manthei lou in umhen iti leh athilbol jouse idem peh a, acha najouse I sei set
a, ama leh ama aki “prove” nathei ding phat ipeh da leh acham lou in alhadai in
amangji tan ahi.
Leng lhacha natong hojong I-
Society uva hin hitabang thim chun akilang in ahi.Mipa khat hina jal in
insungvet kolding jong anei in alangkhat a seiding in lhacha natong ahina dol a
a-akelngoi ho avahva ding jong apoimo kit in hiche kikah a boinaumhi tuni chan
in ilah uva asudih theiding (solution) a umthei hih lai in ahi. Lhacha natong
khat in kajah a asei dih kasah tah khat chu, “Pathen ading in lhakhat sung
an-ngol ding angai jong leh ngolding khoh kasa pon, ahin lah kaji kachan keijeh
a ann angolding chu kagel thei poi” ati.Hitobang boina umte hohi iti isuh lhep ding
uham hatah a gelhun ahitai, ijeh inem iti leh hiche boina hohin lhacha khat chu
awgin aneiding laijouse alah mangpeh jou in ahi.
2.1 I- Society U Velvet Kitna
Society iti leh ahop alen in
dihtah a hetthei ding leh seidoh theiding chu thil hahsa tah ahi. Ahinlah eiho
society hi ivet leh “tahsanna” (hou thudol a kilamkaina) le “Boltheina” a kivai
po ihina lai un, hijeh chun hiche teni hi iti isemtup ding uham gelkhoh angai
in ahi. Ipu ipa khang vapat Pathen neite i-na hijeh un Pathen jong ihe un
ahinlah Pathen iman gotdan uhi adihlouna atam in ahi, Pathen hi eiho manding
ahipon ama manding joh ihiuve. Iboi phat ule bou Pathen ihol un Pastor hojong
ingai deh set un ahinlah itup khat u imu teng uleh Pathen leh pastor umna aki
he phaji poi.Lolhin na inei masang uva ina ngai teni chu lolhin na le boltheina
ihinnei teng uleh igal mi lenpen tobang in ingaito ji un ahi.
Karl Marx in “History (tonthu)
kiti mong-mong hi ivet leh group ni kikah a kidouna ana umjing in tu eikhang
chan gei in ahung umtou peh in ahi hichu,mihao
leh mivaicha kikah ahi, tonlai
peh achun chamlhat na neimi ho leh soh a tang ho kikah a kiboina ana um in, phat
chom khat jou in (middle age) society a abolthei deu-deu gam len tah-tah neiho
leh gamnei lou a migam san a neh kihol ho kikah a ahung um in, phat chomkhat
jou in society a akhang-akhang a panmun sang (Aristocrat) neiho leh milham
kikah ahung hin, ama khang (Marx) lai tah in mihaosa-sumkol veithem
(capitalist) ho leh anatong ho (proletariat) ho kikah ahung hi” ati. Hiche hi
eiho society ajong alhang pi a vetding in mihao le mivai kivetna hi ahung
pilhing deu-deu in ahi, minei joukhat chu ama mol leh chih thu umlou in mipi in
athu amoh lah jeng tobang in a um in, Pathen sang a gingjo jong aki umda tapon
ahi.Khat chu anei joujeh leh abolthei jeh chun experience jong hau deu nante
ahin lah mibol doh theilou boldoh le mihet khah lou he ahideh povin ahi. Ipi
hileh hitobang chondan hi ilungthim uva koun isuh manggot lou uleh adih leh
adihlou datkhen na neilou a mijousen neijou ding ahin tup ding ahi.
Abolthei thei kivetna namsung
ahunghi tah jeh in mibol thei leh sumchoi deu chu houlam a kivai pohna hihen
social lang hitajong leh mijousen athil boljou se chu amoh AMEN jeng in ahi.
Lhacha natong khat ding in hito bang lah a panlah chu thilnom ahilou ding
tahsan a um in ahi, economically a lhasam ahijeh in koiman athu ala pon kum
ijat ham Pathen thu toh kitoh a mi puiding dan themna agajil chu mibolthei iti
hou masang in mohseh ahiji tan ahi. Pakai Jesu mat a aum a Pilate leh mijouse
masang a thipchet a ana umjeh chu ama ipi ahi chu hatah in ki seijong leh akana
louding ahet jeh ahi, ijeh inem iti leh athemding leh thunei ding kichu na a
thutah in panmun anei ngaipoi tichu Pakai jin ahet ahi. Hibangmachun mibolthei
thei kivetna noija mineijou lou lhacha natong khat chu awneilou le aham theilou
abangji tan ahi, ijeh inem iti le mi aha oajeh in ama thudih sei chu khatding
in ngolhoi tah ahiji.
2.2 Ethics Lenglhacha Natong hoding a Isem Hou
“Ethics” ti thuchang hi Greek pau
Ethika- “ethos” akoun kiladoh ahi in,
amin umje chu chondan or khosahdan (Character or custom) tina ahi.Abai lampen a
seiding in chondan dih le dihlou tinaor
khat thilbol chu dihham dihlou ham tihetna
ahipen in ahi. Ethics hi thuchang khatbou sheh ahijeng vang in chitam pi in
akikhen in ibol itoh jousechung ah ethics in panmun anei sohkei in ahi example
corruption bol adih leh dih lou, natoh na a kitah leh kitah lou, jousei dih le
dihlou etc hojouse ethics in adih le adih louna akhol soh kei in ahi.
“AKILOM” or “AKILOMLOU” ti
thuchang hi Pathen inagel thupi ahibehseh pon, mihem hojoh in isemthu-u thuchangahi.
Pathen in agelpoi mo chuADIH le ADIHLOU ahi in, mihem in akilom-lom a thil abol
ho chu Pathen mitvet ding a adihlou jong tam lheh ding ahi. I society sung
ujong akilom-lom a thil ibol jeh un adih le adihlou in panmun aneilhom ji lheh
jeng in ahi. Ethics kiti hi eiho kisemthu atam in akilom ding a ibol u atam in
ahi, hiche isemthu houva koun chun Pathen natong ho ikanji un, Pathen
natongding in hiche abol khu akilom poi iti jiuvin hatah in idem ji un ahi.
Mihem chu “neh” ding aneipou leh gancha bang a lunglhai jeng ahipon, hiche khel
lampeh ajong chun mopoh na leh bolnom tampi anei nalai in ahi, adeh in mipa
khat ahi leh acha education pha apeh angai in, lah theidol leh ja umtah a asemdoh
ding jong amopoh na ahi. Ahinlah akhoh
tah khat chu I society sung vahin Pathen natong hon acha education pha le hoi
apedoh aki vang in ahi. Mipi in athah beh a agelthei kitding a poimo chupathen
natong khat akitun dohjou nading lhalo ipeh jou lou leh thildang anatoh ho
dempeh lou a hetthem johding apoimo in ahi. Sumhol pum a Pathen natoh hi bible in
ajahda ahipoi, Solchah Paul hinkho jong ivet leh aman khut them thil abol a
aphat oung sung a Pathen thu ahilthang le ji ahi. Hijeh chun Pathen natong khat
chu a aw phate cha aginjou nading achu ama
ipi ham chule koi natong hi ham ti ihet peh u apoimo in, aman tahsa a ipi
anei am ti ivet laise va namvang pha ihilou ding u ahi.
No comments:
Post a Comment