Thursday, 15 October 2015

AWGIN NEILOU LENGLHACHA



Awgin Neilou Lenglhacha

A Voiceless Prophet
Pathen natongding a mihem khat in ahinkho apehdoh teng genthei le hahsatna ato khah tahjong leh atoding dol ahi tia la thei ding leh thohthei ding lungchang po a hungkal song doh ji ahi, ahinlah hiche thulhuh na aneivang a chu khat in anupdan chet abolding tina ahipoi. I-society sung-u ivet le Pathen lhacha a pangho anom nom in anop chabep a abol bang in akilang in hiche Pathen lunghan naichung uva iki kou lut khah najoh u hikha ding ham ti tijat umtah in kagel in ahi.Tuni hichan igeijeh uhi Pathen lhacha ho jeh ma-ma ahi ti sumil pou hite. Hiche article chom cha akoun kahin seinom chu Pathen lhacha hon mopohna aneihou hi iti ija peh ding uham ti kasei chen nom in ahi.Hiche nading achun mihem in khat panmun amoh lothei loudan jong het angai in chuleh Pathen natong holeh athem jil hou jong hetbe kit poimo in kagel in ahi.

1 Mihem thil hettheina in gamgi(limit)aneidan

Hetna ngaichat najeh in hatah in kipangjong leh tampi akihe theipon hejong aki hejou poi, Heraclitus Greek philosopher in ana sei khat chu, Luidung khat a nivei akilut theipoi ana ti, hiche asei-jeh chu chini a khen thei hiding in kagel e (1). I-hetnau hi limit a um in, limit khel lam a thil umho chu hetjou ahipoi (2) Leiset a thil umjouse imacha tonsot a umpon aphat tin in akikhel in, aphat dung juijin athi lou leh amon mang ji tai. Hetding atam in hinkho achom in hijeh chun lam chom-cheh a hetna ihol soh kei un ahi. Khatchu science athep vang a politics jong them tei-tei ding tina ahipon, khat politics athep vang a theology jong ahet tei teiding tina ahipoi, chuleh khat theology athepvang a vaihop-dan themding jong ahi dehpoi. I hetnau hi limited tah ahi inei-hetna akoun I hetna kibah pilou demjeng dingjong dihlou tah din kagel in ahi. Mikhat in kumli-kumgup asim ken lekha khat le ni kasim a ama adihlouna kahol jengding chu dihjou behseh ding in kagel pon ahi.
Hetna kiti hi mohseh a hung umdoh imacha a umpon aphat leh society in amamo/apoimo dungjui ja hungpeng doh ji goulu tah chu ahi. Toh mun hoivang leh income hoivang a khat chu ching jengahi deh poi, sum lhomcha khat mujong leh alung lutna leh athanop na atoh khah leh hichu amading a kipana len pen ahi, chuleh hiche panmun ahinmu theina thepna leh ahetna jal chun ja angai in ahi.

1.1 Theology Hetkhelna

Theology hi education ading a bahkhat(branch) ahi in, ama hin akhol leh aboipi chu pathen chung-chang leh anatoh ho ahi. Social Science in society sung a boina ho suhmang nathei ding akhol a, political science in gamvai pohding dan leh gam semhoinading lampi akhol a, science in mihem te ngai chat asemdoh got a leiset a thilsoh ho akhol bang in theology injong Pathen toh mihem ho kikah a boina, chuleh Pathen mangcha kom a i-boina hou iti suhlhep ding ham ti akhol jing in ahi. Political science simlou honjong political idea (lunggel) anei un, science simlou honjong scientific idea anei thei un, theology simlou honjong theological idea anei thei un ahi. Ahinlah alei laija umtoh gal akoun alei hinvechun kikheh na anei tei e ti hi ihet chehding u katah san in ahi.
I society sung uva igelkhel tahkhat uchu theology simho hi khat vei-vei teng ima helou tabang in khat tou in ana koi tadeu jing in ahi. Pathen lungset jal in secular hihen theology hijong leh experienced phachom pi kanei in ahin lah alang-alang a kisim khom tampiakibang in ahi. Example: Karl Marx, Marx Webber, Emli Durkem etc hohi Philosophy, political science, Social Science a akisim in Theology ajong aki sim thou in ahi, chule Science jengjong “technical” tah in kisim hih jong leh “theoretical” deu in akisim kit thou in ahi. Adeh tah in tulai khang ahin theological collage ijat ham in science khantou na in tahsan ahintoh khah toh kilhon in science to kitoh in seminar ahilou leh subject khat in apan sah tei un ahi.Ipi hilehhetna jouse in atup hi kamu dan in khat ahi hichu “CHAMLHATNA” (Liberation) ahi. Hichu,vaichatna akoun chamlhatna, Gentheina akounchamlhatna, Nehhol dingdan, hinkho kipana ding chuleh Pathen hetding dan etc ahi. Akikhehna khat bou a um in hichu mudan (Perspective) bou ahi. Khat in theologically athil amudan asei in, adang in ahina cheh in ama ama mudan cheh in asim in ahi. Secular lang simhon theologian or pastors honjong secular degree beh anei lou leh ahi theipoi atiu hi tuni chan a ipijeh pen a sei uham kahe them theipoi, aseijeh u kagin chatdan chi thum inkakhen in ahi 1. Biblical Ethics asei uleh jui-hah asah jeh va asei uham? 2. Secular thu ahepove ti agin chat jeh uva asei uham? 3. A degree chu apoimoi ati-nau ham? A second point pen achung lang a donbut na kape tan first point pen ahiding katah san in ahi. Theologian khat in bible toh kitoh lou thilkhat chu pomding hah asan ahi, chule hichu abol jong hahsa asai, ahinlah theologian khat hi a hichu abolthei a ahi leh ama leh ajil chu kikal tina ahi. Example: “nupa kikah a kitah louna”. Athumna hi asei nau ahimong leh apan nading neukhat a umdeu in ahi, hijong chu apoi mo tah-tah dehpoi. BA politics sim MA sociology sim Phd Sociology sim khat chun BA a politics a ana sim chu abon a ahetden ding katah san poi,athil mudan vang neukhat akhantou dungjui a akhantou pi ding tahsan a um in ahi. Pastor or theologian ho leiset chedan aphat dung juija ahet angai e itiu le vang adih in ahinlah Secular subject helou chu lekha helou itiu levang hatah a isei khel diu ahi.Hijeh chun theology leh theologian ho imudan uhi neukhat khel hun ahitai. Hichu ikhel theilou va ahi leh hiche lungchang neipum a chu theologian jouse ivetding u ahin, aki chih sah deu ijat ham in pastor khat chu ima a asimlou tou peh ding ahi. Kadei dan in asim (stream) pen ivet sang unahetna joh ve leu hen thil hi chehoi joding in katah san in ahi.

1.2 Theologian leh Theologian Hilouho

Reinhold Niebuhr in “Eihon eima lunggel a isuhto houhiPathen kouna ahi ti in iha lah ji lheh ui…” anati in ahi. Pathen kouna ahi tiaigel houjong eima lungel mai-mai(psychological conviction) jeh-jong hi-thei thil ahi tina ahi. Pathen kouna awgin jahchet kiti jong hi thilpoimo tah ahi, ahi thei lehphate cha avel vel a photchet  poimon kagel e.Mijousen pathen na atohding chu pathen dei ahi ahinlah aman akou doh a um e ti hetjong apoimo kit e. Example, Seijui ho, themgao ho etc.Pathen in ipi-lam leh ipi pen bolding a khat chu akou ham ti akihe pon ahinlah akou hochu phate cha akou natoh kitoh a akigin u apoimo in ahi.Seijui hojong Pathen kou-ngen ahivin amaho khang a thepna nei ana lhom jong leu Jesu in ajah masang in ama houhil ahina noi jah jiltil na kitup tah in ana pe masan ahi, chechu ahitah leh amaho chu lekha helou(uneducated) hitalou in ahe val-val(well-educated) joh ahiveti muthei ahi.
Theologian leh theologian hilou hohi natong khom thei lou tina ahipon ahin lah athepna hon toh kitoh cheh a Pathen na atoh honding chu poimo tah in kagel in ahi. I-hina dingdol leh itoh dingdol itoh teng Jesu christa tahsa chu ahung bukim thei in, ahinlah khut man nading a keng man a, keng man nading a khut man kiti chun thil ahina dingdol alhut ngaipoi.Tilchu alhun nading dol alhunjou lou leh adihlou khat aum e ti het angai e.Eina toh bou hi Pathen natoh a gel a mi natoh dem-dem ding ahipoi.

1.3 Thempu ding a Kipehdoh Na                  

Lunggel ineite houhi apoimo dung juija khel thei gotding ahi, theologian jouse vang katipon theologian ijat ham vang pathen kouna donbut-na a theology sim atam in ahi. Ama sim nom lou leh alunglut na hi hih jong leh Pathen kouna awgin ajah jeh-a,a lou theilou va boljong a umda poi. Example: Mose jong Pathen in asolna mun a ache nom lou achun kilepna (excuse) theiding chi thum ana pei 1. Keikoi kahim or koi kahija? (Ex: 3: 11) 2. Iti katah san-sah thei ding ham? (Exd 3:13; 4:1) 3. Mi dangnal kahipoi (Exd 4: 10). Mose chu ada lheh jeng e hinlah asolpan alhen ahijeh in achetei angai e.
Kipeh dohna jong hi tampi a sei thei ahi, tekah nading in Mr. X chu IPS anop jeh in Miss A melhoina chu akijo sah poi hijeh chun Mr. X in aphat tamjo lekha apen hichun Miss A jong alung hang in Mr. X chu ada lhai. Mr. X in apehdoh (sacrificed) chini a um in ahi 1. Anumei ngaitah ahi 2. A lekha simsung a hinkho nom aman dingdol jouse aman lou ahi. Ahinlah Mr. X aki sacrificed nachu ama nopsah nading ma-ma ahi in, hi jeh chun hichu ama phat chom nading ma-ma thil sacrifice abol tithei in kagel e. Ahinlah khat thempu ahung hi nading a apehdoh houhi leiset a aga lotei ding iti levang imacha a umpoi. Hinkho phat atamjo midang ading (for others) ahi in, chuleh natoh jong eija ding a ima tonna ding umbeh lou tina ahi. Hiche hohi gelpum a ordained hungchang thei chuleh theology asimna a sum tampi leh tha tampi asen na tehou hi hetpeh them apoimoi tin kagel e. Mi ading gel a natong ahijeh un mipi hon aseiset thei naujong tamding ahi hinlah seiset sang in toh pi ding hi phajo ding in kagel e or nasei set nom mong tah jong leh amaho seiset naleh “na sitdan thu” naseithei nading in nang itobang tohdoh or boldoh Pathen ading a nanei em? ti dohna na kinei masat angai e.Phatna or khat kithopi nahi milham mai- mai a iki koi a ahileh akijou poi, ahin lah Pathen cha ihi najal a bolding a kilom chu bol tei-tei ding ahi iti teng thilpha akibol thei pan in ahi.

2Awgin NeilouLhacha Natong

Adivashi ho (gamlah a cheng miho) ijat hamIsland gamkol khat aacheng un ipu ipa te bang un thingphung holeh adang dang hoangailu lheh jeng un, thingphung khat panna bei a moh phuh lhuh-ding jong apappothei topding in aki gel un ahi. Thingphung lentah tah asunoh phah u a-umteng phuh lou hel in a umkim vel uvin apang ah akigol un lungna-chim set in thuse leh gaosap na anei denji vin adalha jiuvin ahi.Adalhah jou-uni ijat ham teng thingphung chu athi ji in ago denji in chule agop mangji tai. Hiche thusim hi ichan a dih hiding ham vang kahe pon hinlah mihem hinkho toh akibah na atamjo ahi,mihem khat chu gaso da henlang manthei lou in umhen iti leh athilbol jouse idem peh a, acha najouse I sei set a, ama leh ama aki “prove” nathei ding phat ipeh da leh acham lou in alhadai in amangji tan ahi.
Leng lhacha natong hojong I- Society uva hin hitabang thim chun akilang in ahi.Mipa khat hina jal in insungvet kolding jong anei in alangkhat a seiding in lhacha natong ahina dol a a-akelngoi ho avahva ding jong apoimo kit in hiche kikah a boinaumhi tuni chan in ilah uva asudih theiding (solution) a umthei hih lai in ahi. Lhacha natong khat in kajah a asei dih kasah tah khat chu, “Pathen ading in lhakhat sung an-ngol ding angai jong leh ngolding khoh kasa pon, ahin lah kaji kachan keijeh a ann angolding chu kagel thei poi” ati.Hitobang boina umte hohi iti isuh lhep ding uham hatah a gelhun ahitai, ijeh inem iti leh hiche boina hohin lhacha khat chu awgin aneiding laijouse alah mangpeh jou in ahi.

2.1 I- Society U Velvet Kitna

Society iti leh ahop alen in dihtah a hetthei ding leh seidoh theiding chu thil hahsa tah ahi. Ahinlah eiho society hi ivet leh “tahsanna” (hou thudol a kilamkaina) le “Boltheina” a kivai po ihina lai un, hijeh chun hiche teni hi iti isemtup ding uham gelkhoh angai in ahi. Ipu ipa khang vapat Pathen neite i-na hijeh un Pathen jong ihe un ahinlah Pathen iman gotdan uhi adihlouna atam in ahi, Pathen hi eiho manding ahipon ama manding joh ihiuve. Iboi phat ule bou Pathen ihol un Pastor hojong ingai deh set un ahinlah itup khat u imu teng uleh Pathen leh pastor umna aki he phaji poi.Lolhin na inei masang uva ina ngai teni chu lolhin na le boltheina ihinnei teng uleh igal mi lenpen tobang in ingaito ji un ahi.
Karl Marx in “History (tonthu) kiti mong-mong hi ivet leh group ni kikah a kidouna ana umjing in tu eikhang chan gei in ahung umtou peh in ahi hichu,mihao leh mivaicha kikah ahi, tonlai peh achun chamlhat na neimi ho leh soh a tang ho kikah a kiboina ana um in, phat chom khat jou in (middle age) society a abolthei deu-deu gam len tah-tah neiho leh gamnei lou a migam san a neh kihol ho kikah a ahung um in, phat chomkhat jou in society a akhang-akhang a panmun sang (Aristocrat) neiho leh milham kikah ahung hin, ama khang (Marx) lai tah in mihaosa-sumkol veithem (capitalist) ho leh anatong ho (proletariat) ho kikah ahung hi” ati. Hiche hi eiho society ajong alhang pi a vetding in mihao le mivai kivetna hi ahung pilhing deu-deu in ahi, minei joukhat chu ama mol leh chih thu umlou in mipi in athu amoh lah jeng tobang in a um in, Pathen sang a gingjo jong aki umda tapon ahi.Khat chu anei joujeh leh abolthei jeh chun experience jong hau deu nante ahin lah mibol doh theilou boldoh le mihet khah lou he ahideh povin ahi. Ipi hileh hitobang chondan hi ilungthim uva koun isuh manggot lou uleh adih leh adihlou datkhen na neilou a mijousen neijou ding ahin tup ding ahi.
Abolthei thei kivetna namsung ahunghi tah jeh in mibol thei leh sumchoi deu chu houlam a kivai pohna hihen social lang hitajong leh mijousen athil boljou se chu amoh AMEN jeng in ahi. Lhacha natong khat ding in hito bang lah a panlah chu thilnom ahilou ding tahsan a um in ahi, economically a lhasam ahijeh in koiman athu ala pon kum ijat ham Pathen thu toh kitoh a mi puiding dan themna agajil chu mibolthei iti hou masang in mohseh ahiji tan ahi. Pakai Jesu mat a aum a Pilate leh mijouse masang a thipchet a ana umjeh chu ama ipi ahi chu hatah in ki seijong leh akana louding ahet jeh ahi, ijeh inem iti leh athemding leh thunei ding kichu na a thutah in panmun anei ngaipoi tichu Pakai jin ahet ahi. Hibangmachun mibolthei thei kivetna noija mineijou lou lhacha natong khat chu awneilou le aham theilou abangji tan ahi, ijeh inem iti le mi aha oajeh in ama thudih sei chu khatding in ngolhoi tah ahiji.

2.2 Ethics Lenglhacha Natong hoding a Isem Hou

“Ethics” ti thuchang hi Greek pau Ethika- “ethos” akoun kiladoh ahi in, amin umje chu chondan or khosahdan (Character or custom) tina ahi.Abai lampen a seiding in chondan dih le dihlou tinaor khat thilbol chu dihham dihlou ham tihetna ahipen in ahi. Ethics hi thuchang khatbou sheh ahijeng vang in chitam pi in akikhen in ibol itoh jousechung ah ethics in panmun anei sohkei in ahi example corruption bol adih leh dih lou, natoh na a kitah leh kitah lou, jousei dih le dihlou etc hojouse ethics in adih le adih louna akhol soh kei in ahi.
“AKILOM” or “AKILOMLOU” ti thuchang hi Pathen inagel thupi ahibehseh pon, mihem hojoh in isemthu-u thuchangahi. Pathen in agelpoi mo chuADIH le ADIHLOU ahi in, mihem in akilom-lom a thil abol ho chu Pathen mitvet ding a adihlou jong tam lheh ding ahi. I society sung ujong akilom-lom a thil ibol jeh un adih le adihlou in panmun aneilhom ji lheh jeng in ahi. Ethics kiti hi eiho kisemthu atam in akilom ding a ibol u atam in ahi, hiche isemthu houva koun chun Pathen natong ho ikanji un, Pathen natongding in hiche abol khu akilom poi iti jiuvin hatah in idem ji un ahi. Mihem chu “neh” ding aneipou leh gancha bang a lunglhai jeng ahipon, hiche khel lampeh ajong chun mopoh na leh bolnom tampi anei nalai in ahi, adeh in mipa khat ahi leh acha education pha apeh angai in, lah theidol leh ja umtah a asemdoh ding jong  amopoh na ahi. Ahinlah akhoh tah khat chu I society sung vahin Pathen natong hon acha education pha le hoi apedoh aki vang in ahi. Mipi in athah beh a agelthei kitding a poimo chupathen natong khat akitun dohjou nading lhalo ipeh jou lou leh thildang anatoh ho dempeh lou a hetthem johding apoimo in ahi. Sumhol pum a Pathen natoh hi bible in ajahda ahipoi, Solchah Paul hinkho jong ivet leh aman khut them thil abol a aphat oung sung a Pathen thu ahilthang le ji ahi. Hijeh chun Pathen natong khat chu a aw phate cha aginjou nading achu ama ipi ham chule koi natong hi ham ti ihet peh u apoimo in, aman tahsa a ipi anei am ti ivet laise va namvang pha ihilou ding u ahi.

No comments:

Post a Comment

DEVINE PROVIDENCE AND HUMAN FREE WILL

How do we understand divine providence in such a way that human freedom doesn’t become empty word? If everything that happens in a wor...